1984: Θα συναντηθούμε εκεί όπου δεν υπάρχει σκοτάδι

Ο George Orwell δημοσίευσε το 1984 λίγο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1949, και έκτοτε, δεν έφυγε ποτέ ουσιαστικά από την επικαιρότητα. Στις αρχές του 2017, η σύμβουλος του προέδρου Trump, Kellyanne Conway, υπερασπίστηκε τις δηλώσεις του Sean Spicer, εκπροσώπου τύπου του Λευκού Οίκου, σχετικά με το πλήθος που παρευρέθηκε στην ορκωμοσία του προέδρου, λέγοντας πως ο Spicer παρείχε απλώς «alternative facts». Αρκετοί εντόπισαν ανησυχητικές ομοιότητες ανάμεσα σε αυτήν τη διατύπωση και το Newspeak του 1984. Και κάπως έτσι, οι πωλήσεις του 1984 αυξήθηκαν κατά 9.500%.

Στον κόσμο του 1984, όπου κοιτάμε εκ του σύνεγγυς τον κρατικό υπάλληλο Ουίνστον Σμιθ, η σχέση της (απομείωσης της) γλώσσας και της εξουσίας, οι κοινωνικές συναναστροφές και η συνείδηση, τα φαινόμενα και το νοούμενα, βρίσκονται σε μία κατάσταση άρρητης απροσδιοριστίας· τίποτα δεν απαγορεύεται καθαρά -άρα απαγορεύονται όλα, και τίποτα δε γεννιέται ελεύθερα.

Το Κόμμα ασκεί έναν έλεγχο πολλών και επικαλυπτόμενων επιπέδων πάνω στα υποκείμενα. Αυτός κωδικοποιείται αρχικά ως ένα είδος ασίγαστης ψυχολογικής πίεσης, λόγω της γενικευμένης καχυποψίας όλου του ανθρώπινου περιβάλλοντος, που επιτείνεται από την πανταχού παρούσα εικόνα του Μεγάλου Αδελφού και την υπενθύμιση ότι αυτός [σε] παρακολουθεί μέσω [και] του τεχνολογικού εξοπλισμού. Οι τηλεοθόνες, μόνιμα εγκατεστημένες και ανοιχτές στα διαμερίσματα, καταργούν οποιαδήποτε διάκριση ανάμεσα στον ανοικτό, δημόσιο χώρο και τον ιδιωτικό.

Η επικράτεια παρακολούθησης δε γνωρίζει φυσικά όρια. Αντίθετα, εσωτερικεύεται με την αποβλακωτική, υποχρεωτική, πρωινή γυμναστική, έπειτα αντανακλάται στις ατέλειωτες ώρες εργασίας για να πολλαπλασιαστεί και να διαχυθεί. Ο έλεγχος γλιστράει από το σώμα μέσα στο μυαλό: Ο Ουίνστον περνάει τις μέρες του τροποποιώντας τα ιστορικά γεγονότα ώστε αυτά να ταιριάζουν σε κάθε περίσταση με τον Λόγο του Κόμματος.

Όποιος ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον. Όποιος ελέγχει το παρόν, ελέγχει το παρελθόν.

Το Κόμμα γνωρίζει ότι κάθε απόπειρα για ολοκληρωτική δέσμευση της ελεύθερης σκέψης είναι αλυσιτελής, αν δε συνδέεται στενά με το γλωσσικό ζήτημα. Έτσι, η Νέα Γλώσσα, το Newspeak, μια κατασκευασμένη, πετσοκομμένη εκδοχή των αγγλικών, με απώτερο στόχο την αντικατάστασή τους, εγγυάται ότι στο μέλλον δε θα είναι δυνατή η άρθρωση οποιασδήποτε σκέψης αμφισβητεί την κυριαρχία του Κόμματος. Δε θα έχει μείνει καμία λέξη ικανή για κάτι τέτοιο.

Ο Ουίνστον, αντιστεκόμενος στη σαρωτική επέλαση του brainwashing, του οποίου φυσικά αποτελεί και ο ίδιος όργανο, ξεκινάει να γράφει τις σκέψεις του σε ένα ημερολόγιο. Μια πράξη τόσο μικρή, όμως τόσο επικίνδυνη, τον διασώζει από το σκοτάδι της παραπληροφόρησης, προφυλάσσοντας συγχρόνως και τις λέξεις που βρίσκονται υπό διωγμό.

Η ημερολογιακή καταγραφή, αναγκαστικά τελούμενη υπό τη σκιά της τηλεοθόνης, όπως και οι περίπατοι στη λούμπεν πλευρά του Λονδίνου, είναι οι μοναδικές ρωγμές ελευθερίας του. Έχει ενδιαφέρον η απουσία ζήλου εκ μέρους του Κόμματος για την παρακολούθηση των κατώτερων τάξεων. Τα «περιθωριακά στοιχεία» απολαμβάνουν μια ιδιότυπη ελευθερία, παραχωρημένη χάρη στην εντύπωση ότι η εξαθλίωσή τους έχει εξαλείψει κάθε κίνδυνο για εγκλήματα σκέψης.

Η διαφυγή του αποκλίνοντος Ουίνστον φτάνει στο πιο ολοκληρωμένο της στάδιο όταν γνωρίζει την Τζούλια. Ταξιδεύουν μαζί στην εξοχή, μακριά από τις τηλεοθόνες και τα μικρόφωνα για να αναπνεύσουν ελεύθερα. Δίνουν ραντεβού στις πλατείες για να ακουμπήσουν στιγμιαία τα δάχτυλά τους. Το να είναι μαζί, τους βγάζει έστω και λίγο έξω από το καθεστώς ελέγχου.

Έτσι, ο έρωτας ξαναγίνεται μια πράξη επαναστατική, η διαφθορά απέναντι στην καθεστηκυία ηθική γίνεται υπόθεση τιμής και η αντίσταση στη λήθη γίνεται λόγος για να ζεις.

O Orwell εξαιτίας αυτού του βιβλίου κατηγορήθηκε για ταύτιση του κομμουνισμού με τον ολοκληρωτισμό. Ο ίδιος, σε επιστολή του προς τον Francis Henson αναφέρει:

«Το πρόσφατο μυθιστόρημά μου [1984] δεν επιδιώκει να επιτεθεί στον Σοσιαλισμό ή στο Εργατικό Κόμμα (του οποίου είμαι υποστηρικτής), αλλά να καταδείξει τις στρεβλώσεις στις οποίες υπόκειται μια συγκεντρωτική οικονομία και που εν μέρει πραγματοποιήθηκε στον κομμουνισμό και τον φασισμό. Δεν πιστεύω ότι το είδος της κοινωνίας που περιγράφω θα εμφανιστεί κατ’ ανάγκη, αλλά πιστεύω ότι κάτι που μοιάζει με αυτό θα μπορούσε να εμφανιστεί».¹

Ο Orwell διαβάζει την εποχή που ακολούθησε μετά απ’ αυτόν σαν ανοιχτό βιβλίο, όπως διαβάζει και τα ακρότατα της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι περιγραφές της αγωνίας, του πόνου και της παράνοιας ξεχωρίζουν ως επώδυνες αρετές του βιβλίου. Ο διδακτισμός είναι πολύς και κάπου γίνεται φορτικός, ωστόσο είναι μια καλή αφορμή να ξανασκεφτούμε όλα εκείνα που θεωρούμε δεδομένα. Ίσως γι’ αυτό είναι διαρκώς επίκαιρος ο Orwell. Μπορεί να μην αγγίζουμε την πραγματικότητα του 1984 στην ολότητά της, θραύσματά της όμως εκτοξεύονται κάθε στιγμή προς την ουσία της ύπαρξής μας. Και τότε αξίζει να θυμόμαστε τον Ουίνστον στην εξοχή, αγκαλιά με την Τζούλια, πριν περάσει στο Δωμάτιο 101.

1] Hitchens Christopher, Why Orwell Matters, Hachette, 2008

Cover: Casmic Lab

3 thoughts on “1984: Θα συναντηθούμε εκεί όπου δεν υπάρχει σκοτάδι

    1. Σ’ ευχαριστώ βρε κορίτσι 🙂
      Κι εγώ θα ήθελα να το ξαναδιαβάσω, αν και το τελείωσα πριν λίγους μήνες και θα ήθελα να κάτσει λίγο η σκόνη του. Νομίζω ότι θα πιάσω τον Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο στην πρώτη ευκαιρία, συχνά γίνονται παραλληλισμοί μεταξύ των δύο.

      Αρέσει σε 2 άτομα

      1. Παρακαλώ! Εγώ το είχα πιάσει μερικούς μήνες αργότερα και πάλι ο Κόσμος μου φάνηκε πιο «φτωχός». Θέλω να διαβάσω και το Φαρενάιτ 451 μιας που αυτά τα τρία θεωρούνται άτυπη τριλογία.

        Αρέσει σε 2 άτομα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s