Σπίτι από Γη – Γούντι Γκάθρι

Το 2012 το New York Times Book Review ανακοίνωσε την ανακάλυψη ενός ολοκληρωμένου μυθιστορήματος του Αμερικανού τραγουδιστή και θρύλου της φολκ μουσικής, Γούντι Γκάθρι, 100 χρόνια μετά τη γέννησή του. Ο Γκάθρι γεννήθηκε στην Οκλαχόμα αλλά οι οικογενειακές δυσκολίες τον έφεραν στο Πάμπα του Τέξας, όπου σε ηλικία 18 ετών έφτιαξε το πρώτο του συγκρότημα. Εκεί έζησε από κοντά τη μεγάλη ύφεση που έπληξε τις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του 1930 κι από ακόμη πιο κοντά το εφιαλτικό πέρασμα του Dust Bowl, μιας τετράχρονης περιόδου όπου ξηρασία και αμμοθύελλες εναλλάσσονταν από το Νέο Μέξικο μέχρι το Τέξας κι απ’ το Κολοράντο μέχρι την Οκλαχόμα, ερημοποιώντας τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις γης. Το πρόσφατα ανακαλυφθέν μυθιστόρημά του στοχάζεται τη ζωή των ανθρώπων στο Δυτικό Τέξας σε σχέση τόσο με τα καιρικά φαινόμενα, όσο και με την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος από τις ανθρώπινες δραστηριότητες που εξαθλιώνουν τους μικροκαλλιεργητές.

Ο Γούντι Γκάθρι ορίζει το πλαίσιο της αφήγησης στις πέντε κιόλας πρώτες σελίδες. Το υπολείμματα των αρχαίων ινδιάνικων πολιτισμών του Τέξας κι η αγριάδα των κόκκινων πετρωμάτων συναντούν τις ανεμοδαρμένες καλύβες που σαπίζουν με κάθε νέο πέρασμα της βροχής, δυσκολεύοντας τις προσπάθειες των ανθρώπων να τις ανακτήσουν από τη φθορά. Αυτόν τον άνισο αγώνα παρακολουθούμε από κοντά μέσα από το ζευγάρι του Τάικ και της Έλα Μέι, δύο νέων ανθρώπων που ζουν στο Καπ Ροκ.

Το φαράγγι του Caprock στο Τέξας

Ένας κόσμος πιο κοντά στον ήλιο, πιο κοντά στον άνεμο, στις νεροποντές, στις πλημμύρες, στην πηχτή λάσπη, στα ξερά και σκονισμένα πράγματα που χάνουν το πάτημά τους σε τούτον τον κόσμο και αφήνονται να τα παρασύρει ο άνεμος· κυλάνε στην επιφάνεια της γης, σαλτάρουν πάνω από συρματοπλέγματα σαν αδέσποτες μπάλες από ξερό χορτάρι και κάνουν το τελευταίο τους γήινο άλμα προς τον βοριά, που τα σηκώνει ψηλά και έπειτα τα βυθίζει μακριά στις βόρειες πεδιάδες και ακόμα πιο χαμηλά, στα αμμώδη βαμβακοχώραφα που αρχίζουν να εμφανίζονται στα δυτικά του Κλάρεντον. […]
Οι καλύβες κοιτάζουν τα μεγαλύτερα σπίτια, και τα καταριούνται, ουρλιάζουν, κλαίνε και τους κάνουν ερωτήσεις για τη σήψη, τη βρομιά, τον πόνο, τη δυστυχία και το μαρασμό της γης και των οικογενειών.

Ο Τάικ κι η Έλα Μέι αντιλαμβάνονται ότι ο μόνος τρόπος να παραμείνουν στο Καπ Ροκ περνάει μέσα από τη διεκδίκηση καλύτερων βιοτικών συνθηκών και την προστασία από τις ανεμοθύελλες που πλήττουν την περιοχή. Η λύση έρχεται από ένα ενημερωτικό δελτίο για αγρότες με τίτλο «Χρήση πλίνθων ή τούβλων ηλιακής στέγνωσης για την κατασκευή αγροικιών», δηλαδή την κατασκευή ενός σπιτιού από γη. Ο ενθουσιασμός του αγρότη ανακόπτεται από την εύστροφη, προνοητική σύζυγό του: Αυτή η γη δεν τους ανήκει για να στήσουν πάνω της το σπίτι τους. Οι σκέψεις του ζευγαριού για το πώς θα παρακάμψουν αυτά τα εμπόδια δίνουν την πρώτη ύλη για να χτιστεί το μυθιστόρημα του Γκάθρι.

Το σπίτι από γη σε αυτό το κείμενο επιτελεί έναν διπλό ρόλο: Από τη μία επανενώνει τον άνθρωπο με τον τόπο, δίνοντάς του τη στέγη υπό την οποία θα αντέχει το μένος της καταιγίδας και το ξερίζωμα του ανέμου, ενώ θα μπορεί να παρατηρεί τα φαινόμενα απολαμβάνοντας το θάλπος της φωτιάς. Από την άλλη, ριζώνει την κατοίκηση μέσα στο τοπίο από το οποίο το ξύλινο σπίτι υποφέρει, άρα θεμελιώνει την πράξη και την ιδέα του να κατοικείς σε καθεστώς σταθερότητας. Το σπίτι από γη θα γίνει ένα με τον τόπο, όχι μόνο λόγω της ύλης του, που είναι ο τόπος per se, αλλά και μέσω της εργασίας που θα το σχηματοποιήσει: Μία τρύπα στο έδαφος κι ένα μείγμα από χώμα και νερό θα γίνουν το κέντρο του κόσμου πάνω στο οποίο αυτοί οι δύο άνθρωποι εργάζονται. Ο Τάικ και η Έλα Μέι δεν φείδονται τη δουλειά, είναι αεικίνητοι εργάτες της γης, καθώς αγωνίζονται να διώξουν την υγρασία, τους τερμίτες και τη σκόνη. Το σπίτι από γη θα εναρμονίσει τους κόπους τους με την ανεμπόδιστη πια φροντίδα της φάρμας και των ζώων, θα επιτρέψει τη δημιουργία οικογένειας, θα αποκαταστήσει κατά κάποιον τρόπο την αδικία του να είναι κανείς απροστάτευτος και φτωχός. Το σπίτι από γη ορθώνεται κάτω από τον ουρανό και πάνω στο έδαφος, μέσα και γύρω από το οποίο οι άνθρωποι αφήνονται να βιώσουν τη θνητότητα της ύπαρξής τους, τον έρωτα, τον πόνο, τη δυστυχία και το γέλιο.

Το κείμενο του Γκάθρι διαπνέεται από μία τραχιά αίσθηση αισιοδοξίας, από εκείνη που διαθέτουν οι άνθρωποι που ζουν σε συνθήκες φτώχειας και λίγα είναι τα πράγματα που μπορούν στ’ αλήθεια να φοβηθούν, γιατί η δουλειά είναι ο μόνος τρόπος που γνωρίζουν για να υπάρχουν. Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να τσακίσεις τους αγρότες του Γκάθρι, είναι να εμφανιστείς ως τραπεζίτης ή γαιοκτήμονας και να ξαφρίσεις τη γη τους. 

«Μόνος ένας τρόπος υπάρχει. Και αυτός είναι να συνεχίσεις να δουλεύεις και να πολεμάς και να πολεμάς και να δουλεύεις, και έπειτα να δουλεύεις για να κάνεις οικονομίες και έπειτα να κάνεις οικονομίες και να πολεμάς κι άλλο».
«Ποιον να πολεμάς;» την ρώτησε.
«Δεν ξέρω. Δεν είμαι σίγουρη ότι ξέρω. Όμως πιστεύω ότι βασικά, πρόκειται γι’ αυτούς τους ιδιοκτήτες της γης», του είπε.
«Τους τύπους που μας έχουν να χρωστάμε τον κώλο μας σε όλη μας τη ζωή».

Ο Γούντι Γκάθρι μέσα απ’ αυτό το εκπληκτικά εναργές κείμενο, αναδεικνύεται σε κορυφαίο ποιητή του Τέξας, γεωγράφο των κάμπων και εξερευνητή των βουνών, ωτακουστή των εντόμων και παρατηρητή των βουβαλιών, μετεωρολόγο των καιρικών φαινομένων, λαογράφο των αγροτών και τροβαδούρο της απελευθέρωσής τους από την τυραννία των γαιοκτημόνων και των τραπεζών. Οι βραδείες ερωτικές σκηνές ανάμεσα στον Τάικ και την Έλα Μέι σφύζουν από τον πραγματικό ρυθμό της ανθρώπινης επαφής, η χλωρίδα και η πανίδα περιγράφονται οργιαστικά, έρχονται στο προσκήνιο μέσα από μυρωδιές και ήχους. Η χαρά της ζωής κυριαρχεί στο μυθιστόρημα του Γκάθρι, γιατί αυτή είναι «πολύ σκληρή…είσαι τυχερός αν καταφέρεις να τη ζήσεις ολόκληρη».

Γιατί μπορεί να παρουσιάζει ενδιαφέρον ένα κείμενο του 1947 που αφορά την τόσο ανοίκεια και μακρινή περιοχή μιας πεδιάδας του Τέξας; Το όραμα του Γκάθρι για μία αυτοοργανωμένη, bottom-up βελτίωση των συνθηκών ζωής συγκρούεται ανοιχτά με την παραδοσιακή αντίληψη περί ανάθεσης και κρατικής πρόνοιας για τα ζητήματα στέγασης των οικονομικά αδύναμων. Προωθώντας μια ιδέα διόλου καινούργια, όπως θα νομίζαμε αφελώς οι άνθρωποι του 21ου αιώνα, οι ήρωες στο Σπίτι από Γη φιλοδοξούν να λύσουν δια παντός το στεγαστικό τους πρόβλημα βασιζόμενοι σε ένα εγχειρίδιο, χωρίς προηγουμένως να έχουν εκπαιδευτεί σε τεχνικά ζητήματα και χωρίς να περιμένουν την κρατική μέριμνα. Το όνειρό τους, εμβαπτισμένο στην μορφή αλληλεγγύης που γνωρίζουν καλά οι απανταχού βασιζόμενοι στον μόχθο της εργασίας τους, δεν περιορίζεται στο δικό τους σπίτι. Ο Τάικ κι η Έλα Μέι έχουν ένα όνειρο που χωράει κάθε έναν που η πρώτη θύελλα τον αφήνει ασκεπή, που δίνει μια στημένη μάχη με τα μικρόβια και τη σκόνη και εν τέλει, την επιβίωση, ή για να το πούμε αλλιώς, κάθε έναν του οποίου ο παραγόμενος πλούτος καταλήγει στα χέρια των λίγων.  

Όπως εύστοχα επισημαίνουν στον κατατοπιστικό πρόλογό τους οι Ντάγκλας Μπρίνκλεϊ και Τζόνι Ντεπ, το μυθιστόρημα «ισορροπεί κάπου ανάμεσα στον αγροτικό ρεαλισμό και την προλεταριακή διαμαρτυρία». Το ανήσυχο πνεύμα του Γούντι Γκάθρι διέγνωσε σωστά τη βασική αιτία που οι άνθρωποι του Καπ Ροκ οδηγούνταν στην απελπισία: Δεν ήταν τα καιρικά φαινόμενα που τους λύγιζαν, αλλά η απληστία του τραπεζικού συστήματος και των μεγαλοϊδιοκτητών που έδιωχναν τους εκμισθωτές αγρότες για να συγχωνεύσουν τη γη τους σε ενιαίες κτηνοτροφικές εκτάσεις. Το Σπίτι από Γη υπενθυμίζει τη σημασία του αγώνα για τιμιότητα και επιβίωση, είναι ένα γνήσια λαϊκό έργο για τον έρωτα, τη φύση και το πάθος για τη ζωή, ενώ ταυτόχρονα ξεχωρίζει με άνεση ως ένα απ’ τα ομορφότερα κείμενα που κυκλοφόρησαν το 2018 στα ελληνικά γράμματα.

Το Σπίτι από Γη του Γούντι Γκάθρι κυκλοφορεί από τον Αίολο σε έξοχη μετάφραση του Αλέξη Καλοφωλιά.

Τα λέμε σταθερά στο Goodreads, στη σελίδα του Oh That Book στο Facebook και στο Instagram.

Advertisements

One Reply to “Σπίτι από Γη – Γούντι Γκάθρι”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.